Zilverwerk is meestal voorzien van merken die het zilvergehalte garanderen en ons ook vaak meer vertellen over het land van herkomst, de maker en zelfs het jaar waarin een stuk is gemaakt. Dit is al eeuwen de manier om de koper te beschermen tegen oplichters en bonafide zilversmeden. Eeuwenlang hing dan ook de prijs van zilverwerk af van het gewicht aan zilver wat gebruikt was. In geval van grote nood werd het zilverwerk dan ook gesmolten om aan geld te komen.

Dat het zilvergehalte klopte was in die tijd dus heel belangrijk, daarom kwam er een gehaltekeur. Later pas kon een zilveren voorwerp een meerwaarde krijgen door het vakmanschap en de bekendheid van de zilversmid.

Rond 1860 kwam er vraag naar antiek zilver

Op de eerste wereldtentoonstelling te Londen in 1851 werd veel zilverwerk getoond dat gemaakt was met moderne methoden maar qua vormgeving geïnspireerd was op oude stijlen. Van Kempen liet er zien dat hij, met deze nieuwe methodes, zilverwerk kon produceren in vijf oude stijlen: Grieks, Gotisch, Renaissance, Lodewijk XIV en Rococo. Dit zilverwerk viel erg in de smaak en werd gretig gekocht. Hierdoor ontstond er ook een grote vraag naar de ‘echte’ antieke stukken.

Lees meer over Wereldtentoonstellingen en Nederlands zilver

Mensen gingen antiek zilver verzamelen voor gebruik en om mee te pronken. Het schaarse aanbod aan antiek zilver blijkt niet genoeg om aan de grote vraag te voldoen. Veel mensen kochten, als ze de kans kregen, liever iets ouds dan iets nieuws. Dit ging ten koste van de plaatselijke zilversmid die het in die tijd al heel moeilijk had. Zilversmeden die nog waren opgeleid om ambachtelijk zilverwerk te maken besluiten daarom antiek zilverwerk na te gaan maken en/of te kopiëren. Verschillende zilversmeden besluiten hun zilverwerk ook van oud lijkende zilverkeuren te voorzien. Echt zilver met imitatiekeuren uit de 17e en 18e eeuw.

Valse keuren Jan Schijfsma Sneek Blog Zilver.nl

Serie valse keuren tussen 1844 en 1884 veel toegepast in Sneek door Jan Schijfsma, De valse zilvermerken van links naar rechts: het stadskeur van Rotterdam, het meesterteken van Louis de Haan uit Rotterdam 18e eeuws dan in het midden het geldende meesterteken van jan Schijfsma js160, daarna weer een vals keur de staande leeuw en de N de Rotterdamse jaarletter van 1771.

De zilververzamelaars waren niet veeleisend

De liefhebber van antiek zilver wist in de 19e eeuw niet zo veel over zilverkeuren en was ook niet veeleisend. Als het voorwerp er maar oud uitzag en er interessante keuren op voorkwamen was het al snel goed. Er waren ook nauwelijks boeken over zilverkeuren of over oud zilverwerk. Ook zilversmeden wisten niet veel over de zilvermerken van hun voorgangers dus er werden heel wat keuren door elkaar gebruikt uit verschillende steden en jaren!

Drie verschillende manieren van ‘vals’ keuren

Naar mijn bescheiden mening zijn er drie verschillende vormen van imitatie keuren.

  1. Zilveren voorwerpen waar de op dat moment geldende zilverkeuren zijn afgeslagen maar ook een paar quasi antieke zilverkeuren. Dit zijn imitatie merken die je direct ontmaskerd en heel onschuldig zijn. Deze voorwerpen zijn aan de hand van de ‘gewone’ keuren ook gewoon toe te schrijven aan een zilversmid en de ‘echte’ jaarletter is ook aanwezig.
  2. Er zijn zilveren voorwerpen met alleen maar imitatie keuren, dit maakt het beoordelen al wat lastiger. Vaak zijn de keuren combinaties op deze voorwerpen zo vreemd: twee verschillende stadskeuren of niet bestaande jaarletters dat ze na enige inspectie snel door de mand vallen. Zo zien we bijvoorbeeld een jaarletter uit Amsterdam bij een meesterteken van een Haagse zilversmid.
  3. Zilverwerk met valse keuren waar experts en kenners moeite mee hebben om met zekerheid vast te kunnen stellen of een stuk uit de tijd is of dat het om valse keuren gaat. Het zijn vooral geboortelepels, lodereindoosjes, tabakspotten, kraankannen, roomkommen en miniatuur zilver speelgoed waar twijfels over zijn.

Vervalsingen uit noorden en westen

Het meeste zilverwerk met imitatiekeuren komt uit het noorden, Groningen en Friesland en uit het westen, Noord- en Zuid Holland. Uit Friesland en Groningen komen vooral veel geboortelepels, roomkommen, brandewijnkommen, tasbeugels en knottekistjes met valse keuren. Het feit dat deze zilversmeden nog steeds via oude ambachtelijke tradities werkten maakt het beoordelen extra lastig. Het zijn dan ook vaak hele mooie stukken zilver waarbij, bij een deel ook de oude inscriptie is overgenomen.

In Amsterdam en Den Haag werden vooral miniatuur zilver, kandelaars en pronkstukken zoals tabakspotten en kraantjeskannen voorzien van zorgvuldig nagebootste merken voorzien.

echt zilver met valse zilvermerken in Blog Zilver.nl

Een prachtige valse keurencombinatie! Van alles wat 3 nagebootste meestertekens een staande leeuw zonder kroon en zonder I etc.

Schoonhovens zilver voor de export

Er was nog een reden om nieuw zilver te voorzien van imitatie keuren. Als men zilverwerk exporteerde naar het buitenland moest men er belasting over betalen. Was het zilver stuk ouder dan 100 jaar dan werden de invoerrechten een stuk lager. Vooral Schoonhovense zilversmeden verkochten veel zilver aan het buitenland en misleiden met deze fantasiemerken de douane. Het nieuw ‘Oud Hollandse zilver’ werd met containers vol verscheept naar Amerika en Engeland.

Om u een idee te geven: in 1895 werd er ongeveer 1500 kilo zilverwerk uitgevoerd waarvan het grootste gedeelte was gemaakt door Schoonhovense zilversmeden. Het was vooral zilverwerk met oud Hollandse voorstellingen en in zilver afgebeelde schilderijen van jan Steen en Rembrandt.

Een zilveren haakje gekeurd met het meesterteken van J.S. Anderlee, de jaarletter van 1906 en de lopende leeuw maar ook met een imitatie keur van het stadskeur van Amsterdam en van Haarlem.

Maar liefst acht ‘zilverkeuren’ bij elkaar, 5 imitatie 18e eeuwse keuren, een vreemd 930 gehaltemerk en 2 ‘echte’ zilvermerken, de staande leeuw voor 1e gehalte zilver met er doorheen geslagen het sleuteltje voor export.

Deze aan Engeland en Amerika verkochte stukken komen we nog geregeld tegen, ze zijn te herkennen aan het bijgeslagen sleutel keur wat bij export en later import werd afgeslagen op het zilverwerk. Dit zilverwerk werd in deze landen ook niet als antiek verkocht maar als curieus Nederlands zilver.

Bekende zilversmeden die imitatie keuren gebruikten

Er zijn Nederlandse zilversmeden die veel zilverwerk maakten met valse keuren. Herbert Hooijkaas maakte veel antiek lijkend zilverwerk met imitatiemerken met daarnaast de echte keuren waarschijnlijk was dit allemaal bestemd voor de buitenlandse markt want bij al dit zilverwerk is ook gemerkt met een uitvoer sleuteltje. Ook van de Schoonhovense zilversmid Gerrit van der Dussen en Pieter Greup & Zoon komen we zilverwerk tegen met fantasiekeuren maar altijd heel onschuldig met de gewone keuren ernaast.

imitatie zilvermerken gebruikt door Hooijkaas te Schoonhoven Blog Zilver.nl

Van links naar rechts: op zijn kop H13 het geldende meesterteken van H. Hooijkaas en daarnaast drie imitatie 18e eeuwse zilverkeuren.

Van de zilversmid Postmus uit Hoorn komen we veel broodmanden, bonbonmandjes en dienbladen tegen met imitatiekeuren naast de geldende zilvermerken. Net als het zilveren poppegoed gemaakt door A.F. Westerwaal die werkzaam was te Amsterdam van 1900 tot 1921. Mooie gemaakte 18e eeuws lijkende speelgoedjes met imitatie en echte keuren.

 

Imitatie zilverkeuren op een zilveren haakje bij blog zilver.nl

Een zilveren haakje gekeurd met het meesterteken van J.S. Anderlee, de jaarletter van 1906 en de lopende leeuw maar ook met een imitatie keur van het stadskeur van Amsterdam en van Haarlem.

Van onschuldige fantasiekeuren naar echte misleidende zilverkeuren

Paulus Arnoldus van der Beek, zijn zoon Arnoldus van der Beek uit Den Haag en zijn opvolger Hendrik Poelman zijn bekende gebruikers van imitatiekeuren. Paulus plaatste de imitatie keuren nog onschuldig naast de echte zilverkeuren. Zijn zoon Arnoldus van der Beek maakte glad zilverwerk waarop hij alleen valse keuren plaatste. Deze mooie gemaakte koektrommels, suikerstrooibussen, kandelaars en broodmanden zijn een stuk moeilijker van de ‘echte’ antieke stukken te onderscheiden. De stukken van Arnoldus verraden zichzelf omdat hij veelal dezelfde keuren combinaties gebruikte. De opvolger van Arnoldus van der Beek, Hendrik Poelman heeft ook veel, heel mooi, zilverwerk gemaakt met valse keuren.

Imitatie of valse zilverkeuren

Deze valse zilvermerken reeks is al een stuk moeilijker te ontmaskeren, de keuren zijn afkomstig van een zilveren tabakspot in 18e eeuwse stijl.

Friese zilversmeden nog echte ambachtslieden

Ook Friese zilversmeden waren aan het eind van de 19e eeuw blij met de vraag naar antiek zilver. Door de slechte economische omstandigheden hadden ze het al jaren moeilijk, luxe ambachten hebben altijd het eerst en langst te lijden. Deze Friese vakmensen maakten nog zilver in de traditionele stijl met eeuwenoude ornamenten en konden zo doorgaan met zijn werk. Ook de eerste stukken met imitatiekeuren die hier werden gemaakt waren onschuldig omdat de geldende keuren ook werden afgeslagen. Waarschijnlijk werden deze stukken ook gemaakt voor de export.

Aan het eind van de 19e, begin 20ste eeuw werden er in Friesland ook stukken gemaakt met alleen maar valse keuren. Een zilversmid die er voor ons uitspringt is Alle de Haas uit Sneek, een top zilversmid, die antiek zilver perfect na kon maken. Zijn handwerk is herkenbaar ondanks dat zijn meesterteken er vaak op ontbreekt en er alleen maar fantasiemerken op het stuk staan. A

Valse zilverkeuren combinatie van alle de Haas uit Sneek, Blog Zilver.nl

Hierboven een valse keuren reeks van Alle de Haas uit Sneek waar ook de geldende merken zijn afgeslagen zoals zijn meesterteken en de lopende leeuw. De imitatie keuren in de vorm van het stadskeur van Zwolle en Amsterdam en een vreemde kroon.

Het in Groningen gemaakte zilver met fantasiekeuren leek op dat uit Friesland vooral gladde geboortelepels en gegraveerde avondmaalsbekers komen regelmatig voorbij.

Valse keuren ook op buitenlands zilver

Niet alleen in Nederland werden imitatiekeuren op zilverwerk gebruikt ook in Frankrijk en Duitsland komen valse keuren voor. Uit Hanau is ook veel zilverwerk met imitatie antieke keuren bekend.

Zilver met imitatiekeuren nu zelf antiek

Het zilverwerk met de imitatiekeuren is inmiddels zelf alweer antiek. Een mooi verzamelgebied want deze stukken zilver zijn vaak heel mooi en nog ambachtelijk gemaakt. Er is inmiddels ook meer bekend over deze ‘vervalsers’ sommige zijn ontdekt en over andere wordt nog getwijfeld.

Imitatie zilvermerken naar 18e eeuws voorbeeld blog zilver.nl

Nog een voorbeeld van Alle de Haas zilversmid te Sneek die veel 17 en 18e eeuws zilver namaakte en imitatie zilvermerken aanbracht. De keuren van een zilveren bonbonmandje: vals stadskeur van Zwolle en Amsterdam een jaar letter i en een vreemde kroon maar ook drie gewoon op dat moment geldende keuren: het meesterteken van Alle de Haas en de lopende leeuw voor 2e gehalte zilver.

Dit zilverwerk is nog voor redelijke prijzen te verzamelen net als veel ander 19e eeuws zilverwerk. Pas op voor bonafide verkopers van antiek zilver die deze stukken aanbieden als 18e eeuws zilverwerk!

Echt zilver

Ik wil graag benadrukken dat de getoonde imitatie keuren wel altijd afgeslagen zijn op werken gemaakt van echt zilver nooit op verzilverd. Dat de zilversmeden die de imitatiekeuren op hun werk bij sloegen geen oplichters waren. Zilversmeden hadden het in de tweede helft van de 19e eeuw heel moeilijk, door de slechte economische omstandigheden was het moeilijk het hoofd boven water te houden. De vraag naar antiek zilver en het namaken hiervan zorgde eenvoudigweg voor brood op de plank.

Bronnen:

Valse zilvermerken in Nederland van K.A. Citroen

H.Hooijkaas Schoonhovens zilver in Ambacht en serie van Mvr. Titia Hooijkaas-van Leeuwen

Lees ook:

De minervahelm, een kleine aanwijzing

Zilverkeuren vertellen een verhaal, bekijk ze hier

De toetsstreek, zilvergehalte controle

Bekijk meer zilvermerken in onze zilverkeuren database

Bekijk de collectie antiek zilver van Zilver.nl