De geschiedenis van zilver bestek, een rijke historie

/, Zilver bestek/De geschiedenis van zilver bestek, een rijke historie

De geschiedenis van zilver bestek, een rijke historie

By |2018-08-23T22:06:40+00:00juni 4th, 2018|Over zilver, Zilver bestek|Reacties uitgeschakeld voor De geschiedenis van zilver bestek, een rijke historie

De geschiedenis van zilver bestek gaat eeuwen terug. Uit de vijftiende en zestiende eeuw zijn er al tweetandige zilveren opdienvorken bekend. Vanaf de zeventiende eeuw droegen zowel mannen als vrouwen een gordel om hun middel met eraan of er tussen een persoonlijk mes, de welgestelden met een rijk bewerkt zilveren heft. De zilveren tafellepel komt omstreeks 1650 in beeld. Na 1730 verschijnt de vork pas als deel van het tafelbestek.

Het mes

Messen werden al in het stenen tijdperk gebruikt bij de jacht voor het afhalen van de dierenhuiden. Vanaf het moment dat men in het Westen het ijzer leerde kennen, probeerde men het zoveel mogelijk te harden en te gebruiken. De collectie van een museum in Dyon (Frankrijk) bevat een stalen mes van voor Christus, waaruit duidelijk blijkt dat men het mes al als gebruiksvoorwerp kende.

De geschiedenis van zilver bestek

antiek zilver klapmes

Het tafelmes was in de tiende eeuw na Christus in Frankrijk een bekend voorwerp. Pas in de twaalfde eeuw kwam het mes algemeen in gebruik. Het mes, en vooral het heft, werd in steeds luxueuzere ontwerpen en materialen uitgevoerd. Toch werden de tafels niet met messen gedekt. Het was namelijk gewoonte voor de gasten om een eigen mes mee te nemen. Er gaan verhalen dat dit persoonlijk meegenomen mes nodig was om te zorgen dat men niet door de gastheer werd vergiftigd, dat schijnt in die tijden nog wel eens te zijn gebeurd! Dat persoonlijke mes werd door zowel heren als dames gedragen in een versierde schede aan of tussen de gordel. De kleding had in die tijd geen zakken dus men droeg alle toebehoren aan een gordel rond het middel. Tot het einde van de zestiende eeuw waren de vingers, het mes en de lepel de attributen bij de maaltijd.

Antiek zilveren mes uit Alkmaar in haaienhuid schede

Antiek zilver persoonlijk mes in een haaienhuid schede met een gaatje voor een vleespen gemaakt door Klaas de Graaf te Alkmaar in 1781.

Zilveren mesheften en schedes

De verscheidenheid aan zilveren mesheften uit die periode is groot, ze zijn meestal heel mooi gemaakt, fraai gegraveerd en vormgegeven. Er zijn messen met agaten, bloedkoralen, ivoren en benen heften vaak in combinatie met zilveren manchetten. Deze messen vormen dan ook een een zeer interessant verzamelgebied. Ook de kokers of messchedes zijn het verzamelen meer dan waard, ze zijn er van haaienhuid, roggehuid, leer, beukenhout, zilver en zelfs goud.

De messenmaker

De lemmets, de snijgedeelten van de messen werden gemaakt door messenmakers die de lemmets met daaraan de pin of angel uit één stuk smeedde. Over de pin werd het heft geschoven, het manchet werd gebruikt om de overgang tussen het lemmet en het heft goed dicht te maken. Het heft werd meestal met hars of lak vastgezet. De messenmaker sloeg zijn meesterteken af op het lemmet wat ons nu vaak helpt bij het puzzelen naar de herkomst en de tijdsbepaling van een antiek mes. In Nederland waren messenmakers vooral actief in Zwolle, Schagen en Gouda. In Gouda telde de ledenlijst van het St. Elooy Gilde van 1616, 38 namen van messenmakers, in 1666 werden dat er al minder nog 32 namen op de lijst en 9 heftenmakers. (bron Messen uit Gouda). Vanaf de tweede helft van de 17e eeuw nam de concurrentie van Solingen messen toe, de laatste messenmaker van Gouda overleed in 1752. In Schagen stopte de laatste messenmaker in 1850.

Antieke zilveren messen met het staalmerk van een Amsterdamse messenmaker

Set antieke messen met zilveren heften in ribmodel, de stalen lemmets gemerkt met het staalmerk van D. Froger te Amsterdam.

Zilver reisbestek

Voor op reis werden er zilveren reisbestekken gemaakt, een zilveren vork, mes en een zilveren vleespen samen verpakt in een mooie koker of houder. Deze reisbestekken had men nodig omdat er onderweg in herbergen geen bestek bij de maaltijd werd geserveerd. Vele van deze vaak prachtige sets zijn in de loop der tijd uit elkaar gehaald of zijn verloren gegaan. Men zegt dat het woord couvert wat staat voor een lepel en een vork hieruit voorkomt. Het bestek zat in een mooi etui of koker ‘bedekt’ en in het Frans betekent couvrir bedekken of beschermen waaruit het woord couvert is ontstaan. In het Duits noemt men tafelgerei besteck wat bedekken of bij elkaar steken betekent wat ook lijkt voor te komen uit het reisbestek.

Antiek reisbestek bestaande uit een tweetandige vork, een mes en een vleespen.

Antiek reisbestek bestaande uit een tweetandige vork, een mes en een vleespen.

De vorm van het lemmet

Het stalen en later roestvrijstalen lemmet past zich al eeuwen aan naar het tafel gebruik. De vorm van het lemmet werd aangepast naar de stijl en de eetgewoontes in de tijd. Zo zijn de 17e eeuwse lemmets lang dun en puntig zodat men er ook dingen mee kon opprikken. Ook werd het puntige lemmet aan het eind van de maaltijd gebruikt als tandenstoker! Aan het eind van de 17e eeuw werd het uiteinde van het lemmet langzaam ronder omdat langzaam de vork zijn opwachting op tafel maakte. De stalen meslemmets zijn vaak later vervangen omdat ze door roest werden aangetast en het de smaak van het eten zeker niet ten goede kwam. Deze roestige lemmets moesten na het eten geschuurd worden met een kurkje met krijt en goed droog gemaakt. Het eerste roestvaste staal werd op 13 augustus 1913 door Harry Brearley in een laboratorium te Sheffield gegoten. ( Bron Wikipedia). Een uitkomst want de smaak van het staal aan het eten is vreselijk en het schuren van de lemmets geen pretje. Als oude mesheften nog in goede staat verkeren is het mogelijk de oude roestige lemmets te vervangen voor moderne roestvrijstalen exemplaren. In de 19e eeuw werden de lemmets breder en korter met een ronde kop. De veranderingen in de vorm en de lengte van het lemmet gaan nog steeds door. In de 20ste en begin 21ste eeuw is de lengte van het lemmet ingekort met ruim twee centimeter.

De eerste tafelmessen

De allereerste tafelmessen werden gemaakt in een gelijk model als de vorken. Al snel komen er couverts, lepels en vorken, in serie in een gelijk model gecombineerd met messen met een pistoolheft. Deze pistoolheftmessen zijn gedurende de gehele 18e eeuw gemaakt. Aan het eind van de 18e eeuw verschijnen messen met een puntig zilveren heft en messen met een ribmotief. Pas aan het eind van de 19e eeuw worden de eerst zilveren messen gemaakt die passen bij het model van de couverts. Deze messen blijven ook in de 19e eeuw populair ook zien we af en toe een set messen met romantisch gegraveerde Biedermeier heften. In het begin van de 20ste eeuw kiezen veel mensen ervoor om messen met benen en hertshoornen heften bij hun zilveren cassette aan te schaffen. Deze messen hebben de tand des tijds veelal niet doorstaan. Gelukkig zijn er nog zilverfabriekjes in Nederland die nieuwe zilveren messen maken op de oude mallen.

Dinermessen met zilveren pistoolheften

Dinermessen met zilveren pistoolheften

De vork

In Europa bestond rond 1100 de tweetandige vork, de tegenwoordige trancheervork, die werd gebruikt om het vlees vast te houden tijdens het snijden. De oorspronkelijke vork werd door de vingers gevormd. De Engelsman Thomas Caryat heeft in 1611 op één van zijn reizen naar het Verre Oosten de vork mee naar huis genomen. De vork was eerst niet populair omdat men gewend was om de vingers bij het eten te gebruiken. Ook werd de vork gezien als het instrument van de duivel. Bovendien werd door de kerk het gebruik ervan verboden. De vork zou het toppunt van decadentie zijn: als mens had je per slot van rekening tien vingers van Onze Lieve Heer gekregen om mee te eten!

Zilveren replica van een 17e eeuws zilveren reisbestekje.

Zilveren replica van een 17e eeuws zilveren reisbestekje.

In de oude reisbestekken zit soms wel een inklapbare kleine zilveren vork. In de 18e eeuw werden er veel vorken gemaakt met een agaten, kornalijnen, ivoren of schildpad heft. De zilveren vork gaat deel uitmaken van het tafelbestek rond 1700 dan verschijnen er vorken en messen in serie met dezelfde heften. De lepel was in deze periode nog een afzonderlijk voorwerp. De vorm van de zilveren vork is in de loop van de eeuwen ook aangepast naar de eetcultuur. De tanden van de vorken zijn steeds iets korter geworden. De dinervork heeft vanaf ongeveer 1700 altijd vier tanden gehad en de dessertvork drie. Alleen in de 20er/ 30er jaren van de 20ste eeuw, toen men het eten van rijst op de eilanden ontdekte, zijn er 4 tands dessertvorken gemaakt. De vier tanden werden op dezelfde breedte gemaakt als de 3 tands vorken. Deze tanden waren wat dunner wat geen succes bleek want al snel werden de vorken weer 3 tands.

De zilveren lepel

De lepel is ontstaan vanuit de behoefte om vloeibare stoffen op te scheppen. De mensen gebruikten voor het opscheppen eerst een nap die later van een steel werd voorzien. Omstreeks 1100 hoorde men in Europa voor het eerst over de lepel. Tot ongeveer 1650 zijn er wel persoonlijke zilveren lepels zoals gelegenheidslepels in gebruik. Na 1650 beginnen welgestelden met het gebruik van een zilveren eetlepel. De vorm van de lepel past zich aan naar de vorm van de hand en de eetgewoonten. Zo pakte men eerst de steel van de lepel met de gehele hand vast maar onder invloed van Franse en Italiaanse tafelmanieren veranderde dit. Zo ging men het steeleinde vasthouden tussen de duim en twee vingers, dit lukte alleen bij een gladde platte steel. Ook de vorm van de lepelbak veranderde van ovaal naar punt. At men eerst vanaf de zijkant van de ovale lepelbak later hapte men vanaf de voorkant en dit was makkelijker bij een puntige bak. Was de lepelbak in de 19e eeuw nog groot in de 20ste eeuw worden de bakken langzaam kleiner. Aan het begin van de 18e eeuw werd het gewoon om bij een deftig diner de tafel te dekken met zilver bestek. Zilveren eetlepels en vorken met keuren van voor 1730 zijn dan ook zeldzaam. Dessertcouverts en dan bedoelen we kleine vorken en lepels die in serie van 6 of 12 zijn gemaakt verschijnen vanaf de 2e helft van de 18e eeuw.

Bijzonder, een set van 12 antieke zilveren dessertcouverts uit Amsterdam.

Bijzonder, een set van 12 antieke zilveren dessertcouverts uit Amsterdam.

Antiek zilveren bestekdelen verzamelen

Het verzamelen van 18e eeuws zilveren bestekdelen is heel erg leuk, dit door de verscheidenheid in modellen maar vooral door de prachtige gildekeuren. In deze periode had iedere stad zijn eigen stadskeur en jaarletters welke het bestuderen en verzamelen zeer interessant maken. Nog steeds is de prijs van een met de hand gemaakte 18e eeuwse lepel of vork goedkoper dan die van een nieuw, machinaal gemaakt zilver bestekdeel!

De aankoop van antiek zilver bestek

Bij aankoop van antieke zilveren bestekdelen is het zaak om goed te kijken naar de kwaliteit. Belangrijke aandachtspunten zijn;

  • lengte van de vork tanden
  • voelen aan de lepelbak of er geen scherpe randen aan zitten
  • kijken of er geen lasnaad zichtbaar is bij de aanzet van de tanden wat op vervanging kan duiden
  • duidelijke gildekeuren
  • geen lasnaden in de steel
  • mooie diepe bak

Natuurlijk zijn er uitzonderingen op deze regels, als een stadskeur weinig voorkomt is soms alleen de steel met de keuren al bijzonder. Ook zijn er bestekdelen met weinig voorkomende achteraanhechtingen dan is de kwaliteit ondergeschikt. Ook antieke bestekdelen met bijzondere graveringen vormen een bijzonder verzamelgebied.

Antiek zilveren dinercouvert met gegraveerde medaillons aan de voorzijde gemaakt door Jacob van Nieuwcasteel te Utrecht in 1797.

Antiek zilveren dinercouvert met gegraveerde medaillons aan de voorzijde gemaakt door Jacob van Nieuwcasteel te Utrecht in 1797.

De geschiedenis van zilver bestek

De geschiedenis van zilver bestek en vooral de rijke historie van het Nederlandse tafelzilver is fascinerend. Maar ook de eetcultuur levert mooie verhalen en anekdotes op. In de tweede helft van de 18e eeuw ging men zich echt bezighouden met het feestelijk tafelen. Onder Franse invloed komt er steeds meer zilver op tafel waaronder ook steeds meer schepwerk voor de diverse gerechten en gerechtjes. Prachtige visscheppen, specerijschepjes, tangen, mergboren en grote brijlepels kwamen op tafel.

Bijzonder stel zilveren empire visscheppen uit Amsterdam

Stel antieke zilveren visscheppen gemaakt door Christiaan Mensink te Amsterdam in 1809.

Ook de manier van het serveren van het eten veranderde. De eerste manier van serveren noemde men ‘Service a la Francaise’ hierbij werden alle gerechten gelijktijdig op de tafel gezet. Rond 1800 werd deze manier van serveren vervangen door de ‘service a la Russe’. Een Russische ambassadeur, Alexander Kurakin, in Parijs was verantwoordelijk voor de introductie van de nieuwe trend. Hierbij werd het eten per gang geserveerd zoals wij die nu nog kennen.

De eerste restaurants

Door de Franse revolutie kwam er een grote verandering in het culinaire leven. Een nieuwe klasse bestaande uit bankiers, kooplieden en officieren ging de dienst uitmaken. Een groot deel van de adel was vermoord of gevlucht waardoor vele duizenden koks zonder werk kwamen te zitten. Hierdoor ontstonden de eerst restaurants met een menu wat in gangen werd opgediend. Men ging ‘a la carte’ eten! Een hele verbetering ten opzichte van de herbergen waar men at wat de pot schafte op de tijd die de waard uitkwam. In de herberg telde wie het hebberigst was werd het beste bediend. De eerst bekende menukaart dateert uit 1790, van het beroemde restaurant Véry.

De eerst bekende menukaart van restaurant Véry uit ongeveer 1790.

 

Wordt vervolgd

 

Lees ook:

Oude zilveren messen, een zoektocht!

Zilver bestek, een prachtig bezit voor generaties

Bekijk:

onze collectie antiek tafelzilver

en de grote collectie divers zilver schepwerk

 

 

About the Author:

Ursula Boonstra - de Jonge is de initiatiefnemer van dit blog over zilver en sieraden. In 1991 besloot Ursula samen met haar man Michel de Jonge om van hun hobby, antiek zilver verzamelen, hun beroep te maken. In de ruim 27 jaar zilver inkopen, bestuderen en verkopen is de kennis enorm gegroeid, deze kennis willen ze graag met u delen, vandaar dit blog.